Arab Film Festival buigt zich over de vraag: Wie zijn de Palestijnen?

Home Arabische Revoluties Arab Film Festival buigt zich over de vraag: Wie zijn de Palestijnen?
Arab Film Festival buigt zich over de vraag: Wie zijn de Palestijnen?
Door Carl Stellweg

Scène uit Museum of Memories

DOOR CARL STELLWEG

‘Hare Majesteits Regering staat welwillend tegenover de vestiging in Palestina van een nationaal tehuis voor het Joodse volk. Ze zal haar beste krachten aanwenden om de verwezenlijking van dit doel te bevorderen. Duidelijk moet echter zijn dat niets wordt ondernomen dat de burgerlijke en godsdienstige rechten van niet-Joodse gemeenschappen in Palestina zou kunnen aantasten.”

Aldus de Verklaring van Balfour, een op 2 november 1917 door de Britse minister van Buitenlandse Zaken Arthur James Balfour geschreven brief aan Lord Rothschild, een leider van de Joodse gemeenschap in Groot-Brittannië.

Het document vormde een van de belangrijkste legitimerende grondslagen van de staat Israël. Het gaf daarmee tevens de aanzet tot de ontheemding en versplintering van de autochtone Arabische bevolking – de Palestijnen – ondanks de in Arabisch ogen dubbelhartige aanbeveling om hun rechten niet aan te tasten.

Tegenwoordig worstelen de Palestijnen niet alleen met hun internationale rechtspositie, maar ook met hun eigen identiteit.

‘Er zijn scheidslijnen ontstaan tussen Palestijnen in Israël, Oost-Jeruzalem, de Westelijke Jordaanoever, de Gaza-Strook en de diaspora,’ zegt de prominent Palestijns-Israëlische politicus Awad Abdel Fattah in een interview met Soemoed, het tijdschrift van het Nederlands Palestina Komité. ’Het wordt hoog tijd dat we onszelf weer als één volk herontdekken, tot het hernieuwde besef komen dat we een gemeenschappelijk verhaal hebben. Onze nationale identiteit dient te worden hersteld. Het is niet uit chauvinisme dat ik hiervoor pleit, dit is een overlevingsstrategie.’

Een eeuw na de Balfour Declaration besteedt het Arab Film Festival, dat eergisteren in Rotterdam begon, speciale aandacht aan het aspect van de Palestijnse identiteit, onder meer – dus niet uitsluitend – met de vertoning van vier films op zondag.

In Stitching Palestine vertellen twaalf Palestijnse vrouwen over hun leven vóór de diaspora, hun herinneringen, hun leven en, jawel, hun identiteit. Hun verhalen ‘worden verbonden door de draad van het oude ambacht van borduren (‘’stitching’’).’

Aansluitend komt ‘Museum of Memories’ aan bod. In het chaotische Palestijnse vluchtelingenkamp Shatila in Beiroet ontmoet de Deense regisseur Nikolaj Christensen de charismatische gepensioneerde arts Mohammed Khatib. Die heeft een ‘Museum van Herinneringen’ opgericht, waarin hij Palestijnse artefacten verzamelt, om herinneringen aan Palestina voor toekomstige generaties levend te houden. Regisseur en verzamelaar verkennen samen het Palestijnse culturele erfgoed

Dan Bar Bahar: (‘In Between’): dat gaat over drie vrouwen die een appartement delen: een kettingrokende, vrijgevochten advocate, een christelijke, lesbische dj en een vrome moslima die al voor haar huwelijk wordt onderdrukt door haar toekomstige echtgenoot.

Scène uit Bar Bahar (‘in Between’)

‘Regisseuse Maysaloun Hamoud confronteert haar hoofdpersonages met de beperkingen en vooroordelen van de conservatieve, religieuze samenleving waarin ze zijn opgegroeid, maar stelt hen nooit voor als slachtoffers,’ aldus de programmamakers van het festival.

En uit een recensie van de Vlaamse krant De Morgen: ‘Elke film over het Israëlisch-Palestijns conflict blijkt explosief te zijn, maar het zou jammer zijn als Bar Bahar bedolven werd onder politieke meningen. Maysaloun Hamoud heeft een genuanceerd, kleurrijk portret van drie heel verschillende vrouwen afgeleverd.’

De regisseuse kreeg als eerste Palestijn in zeventig jaar een fatwa aan haar broek, omdat vrome moslims niet gediend waren van de manier waarop zij de islam portretteerde, namelijk als een bekrompen wereld. Het fatwa lijkt haar nog veder in het gelijk te stellen, maar dat hadden de uitvaardigers van het fatwa waarschijnlijk niet door.

‘Return to Haifa’, tenslotte, snijdt ‘stevige identiteitsvragen’ aan als blijkt dat een Palestijnse jongen is geadopteerd door een joodse familie: ‘Wat telt meer: waar je vandaan komt of waar je bent opgegroeid? De notie van ‘’vaderland’’ komt hiermee op losse schroeven te staan.’

Scène uit Return to Haifa

De film is overigens gebaseerd op een toneelstuk van de Palestijnse schrijver en politieke activist Ghassan Kanafini (1936-1972), die wordt gezien als grondlegger van de moderne Palestijnse roman. In diens versie is het joodse adoptiefgezin niet sympathiek. Het wordt aanzienlijk vriendelijker geportretteerd in de bewerking van de Israëlische toneelschrijver Boaz Gaon. Deze ging in 2008 in Tel Aviv op de planken. Zoals te voorspellen viel, kregen de initiatiefnemers er van alle kanten van langs: Palestijnen zagen er een poging in van liberale zionisten om Palestijnse grieven te erkennen en tegelijkertijd te neutraliseren door er een eigen draai aan te geven; conservatievere zionisten waren gegriefd dat Palestijnse grieven überhaupt een podium kregen.

Kanafini werd in 1972 door de Mossad geliquideerd vanwege zijn prominente rol binnen het Volksfront voor de Bevrijding van Palestina, dat kort ervoor de verantwoordelijk had ‘opgeëist’ voor een aanslag op het vliegveld van Lod, waarbij 26 mensen werden gedood.

Palestina wordt met de ‘p’ van ‘politiek’ geschreven, dat is welbekend, waarbij diepere lagen van de Israëlisch-Palestijnse problematiek nog wel eens over het hoofd worden gezien en direct betrokkenen ook niet altijd naar hun mening wordt gevraagd. Bijzonder is daarom dat er zondag een live skypegesprek tussen Palestijnse en Nederlandse studenten is, waarbij het publiek van harte wordt uitgenodigd actief deel te nemen.

Het Arab Film Festival gaat hiermee verder dan voorgaande jaren: ‘’We bekijken niet alleen de Arabische wereld via films, we gaan er een live gesprek mee aan. Nederlandse studenten leggen via het Virtual Dinner Guest Project direct contact met een groep Palestijnen in Gaza. Eerder hebben zij al een gezamenlijke skypemaaltijd genoten en elkaar het hemd van het lijf gevraagd: wat is multiculturaliteit? Welke droom jaag je na? Beide groepen zijn bij hun eigen gemeenschap te rade gegaan voor antwoorden en presenteren die nu aan elkaar in de vorm van een korte documentaire. Aan de hand hiervan gaan ze weer het gesprek met elkaar aan, live in Cinerama. Het publiek in de zaal mag vervolgens al zijn prangende vragen aan ‘Palestina’ de ether in gooien.’’

Het Virtual Dinner Guest Project reist al jaren de wereld rond om mensen uit verschillende, soms openlijk conflicterende culturen met elkaar in gesprek te brengen. De basisgedachte is dat het moeilijk is om mensen te haten als je samen brood hebt gebroken.

Syrië-programma

Een jaar voor de Balfour-declaration kwam in het geheim het Sykes-Picot-verdrag tot stand. Samen worden deze documenten in het Midden-Oosten beschouwd als het ultieme Europese verraad aan de Arabische natie. De Britse onderhandelaar Sykes en diens Franse tegenvoeter Picot deelden het Midden-Oosten op in invloedssferen, ofschoon Arabische leiders zelfbeschikking was toegezegd in ruil voor hun steun in de oorlog van Europese geallieerden tegen het Ottomaanse Rijk.

Een en ander leidde tot de stichting van een aantal kunstmatige Arabische staten, waaronder Irak en Syrië, die nu op apegapen liggen. Syrië is voor een groot deel verwoest. Morgen, een dag voor het Palestina-programma, zoomt het Arab Film Festival eens een keer niet in op politiek en oorlog, maar op het dagelijkse leven van mensen tijdens het conflict: ‘’Hoe zit een gezinsleven eruit in een situatie van oorlog, hoe veranderen verhoudingen tussen mensen als ze onder druk staan? Hoe reageren ze op grote levensgebeurtenissen? Tegelijkertijd laten de Syrië-films iets zien over het gewone Syrische leven: wat zijn de eetgewoonten, hoe vinden mensen een partner en hoe lachen ze met elkaar?’’ Titels: A Memory in Khaki, Mahbas/Solitaire, Fires, Insyriated.

Beeld uit ‘Fires’, een film die deel uitmaakt van het Syrie-programma.

 

Voor meer informatie, programma en reserveringen: https://arabfilmfestival.nl/nl/alle-films/