Kunst en solidariteit in oorlogstijd: Syrische fotograaf Issa Touma slaat de brug

Home Arabische Revoluties Kunst en solidariteit in oorlogstijd: Syrische fotograaf Issa Touma slaat de brug
Kunst  en solidariteit in oorlogstijd: Syrische fotograaf Issa Touma slaat de brug
Door Esseline van de Sande

Issa Touma (met hoed) tussen deelnemers aan Art Camping, waarin burgers uit Aleppo en vluchtelingen op zijn initiatief gezamenlijk kunstprojecten uitvoeren.

In het gedimde licht van de Haagse Ichnatiuskerk legt Issa Touma, een Syrische fotograaf van naam uit Aleppo, de laatste hand aan zijn lezing over de archeologisch waardevolle dode steden en het dagelijks leven in Syrië. ‘Ik heb mijn hele verhaal omgegooid,’ zegt hij. ‘Vanochtend hebben de fundamentalisten via een filmpje laten weten dat ze op weg zijn naar Faisal Street, een van de hoofdstraten in Aleppo en de plek waar mijn galerie Le Pont ligt…’

Issa is vergroeid met zijn karakteristieke hoed en praat op vastberaden maar ook urgente toon over zijn werk en leven in Syrië. Hij is even in Europa voor een van zijn vele projecten. Met film, muziek, foto’s en festivals, op tal van manieren, wil hij de aandacht vestigen op het dagelijks leven in Aleppo. ‘Willen jullie alleen zien dat we lijden? Wij hebben kunst nodig om te overleven! Deze oorlog krijgt me er niet onder, ik richt me op het leven. Voor de doden kunnen we niets meer doen, de tijd om bij hen stil te staan komt later en de doden begrijpen dat. Ik heb zoveel vrienden verloren en toch wil ik de verhalen van het dagelijks leven laten zien, mensen laten voelen wat hier werkelijk gebeurt.’

Issa3

Issa Touma aan het werk in de Ignatiuskerk © Esseline van de Sande

Een jaar na het uitbreken van het conflict in Syrië begon hij met Art Camping. Burgers uit Aleppo en vluchtelingen voeren gezamenlijk kunstprojecten uit. Dat gaat over samenwerking, dialoog en verzet. ‘Kunst is vrede. Art Camping geeft een stem aan de gewone burger die in stilte sterft. We hebben hoop nodig om de problemen te overwinnen. Hoop is net zo belangrijk als elke dag eten.’

“Deze oorlog krijgt me er niet onder, ik richt me op het leven. Voor de doden kunnen we niets meer doen, de tijd om bij hen stil te staan komt later en de doden begrijpen dat.”

In een van de projecten beschilderden de deelnemers aan Art Camping een kartonnen doos van de VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR en hingen die aan een touw. ‘Die doos staat symbool voor het leven in Syrië. Onze levens zijn gemarginaliseerd, met elk jaar oorlog gaan we honderd jaar terug in de tijd. Het is al ruim vier jaar oorlog, wat dus betekent dat we nu in het jaar 1600 zitten. De kunstenaars leven zich uit op papier, met verf en andere materialen, zoals van straat geraapte kledingresten. Als in een trance werken ze door. Alle oorlogsimpressies vinden hun weg in kunstwerken en verhalen. Onderwijl staat de muziek keihard aan. Zo horen we de constante bombardementen niet.’

Op een ander filmpje zien we de moeder van Issa in haar keuken. Een frêle dame die tomaten inmaakt. Buiten op het balkon druppelen potten, emmers en pannen vol met regenwater. ‘Met dat water wassen we ons, koken we, spoelen we de wc door. Er is nauwelijks ander water.’

“De kunstenaars leven zich uit (…), als in een trance werken ze door. Alle oorlogsimpressies vinden hun weg in kunstwerken en verhalen. Onderwijl staat de muziek keihard aan. Zo horen we de constante bombardementen niet.”

Dan volgen er straatbeelden van twee kinderen die gewapend met een oud emmertje olijven oprapen van de stoep. De olijven vallen van een boom die net in belegerd gebied staat, op de brede kruin na: die hangt over in West-Aleppo, waar een miljoen mensen samen proberen te overleven. Een mix van Koerden, Armeniërs, Christenen, Soennieten, Sjiieten, Palestijnen. Een mozaïek van Syrië waar mensen samen vorm geven aan de toekomst in deze onmogelijke oorlog.

‘Het lijkt alsof de Syrische wereld is verdeeld in twee kampen,’ zegt Issa. ‘Maar wij zijn de derde kant van de Syrische samenleving waarover je in het westen nooit iets hoort. Als jullie ons werkelijk willen helpen dan is het van belang vanuit alle Syriërs te denken. Dat betekent ook dat alle verhalen op tafel moeten. Ik geloof in het bouwen van bruggen van vertrouwen tussen al deze verschillende visies. We kunnen geen vrijheid krijgen als de leugen regeert. Nu en dan wordt gesproken over de derde groep alsof dat iets nieuws is maar wij waren er al de hele tijd, alleen wilde niemand dat zien of daarover vertellen, lijkt het wel.’

“Het lijkt alsof de Syrische wereld is verdeeld in twee kampen. Maar wij zijn de derde kant van de Syrische samenleving waarover je in het westen nooit iets hoort.”

Issa volgt de berichten op de voet en ziet hoe mensen veranderen. Hij ziet mensen tussen beiden kanten heen en weer gaan in het conflict Hij legt alles vast en nu hij hier in Europa weer toegang heeft tot het internet haalt hij zijn achterstand in. ‘ In Aleppo betaal je al drie dollar voor het versturen van een paar mailtjes.’

Straatbeeld in Aleppo: 'Art is peace'

Straatbeeld in Aleppo: ‘Art is peace’

Op 4 juli komt in Nederland een film uit van Issa, via de site de Correspondent: ‘9 Days: Aleppo from my window.’ De film laat zien hoe een vreedzame opstand met studenten die olijftakken droegen, veranderde in een strijd waarin fundamentalisten de overhand kregen. Issa zelf kent het regime als geen ander. Zijn galerie werd een aantal jaren door de machthebbers gesloten. Maar nooit verloor hij de hoop, altijd werkte hij door.

Issa stelt vooral vragen. ‘Heb je weleens door de woestijn gelopen? Dan weet je dat je schoenen en kleren binnen de kortste keren onder het stof zitten. Ik vraag me af hoe dat kan, die filmpjes met glanzende auto’s van de fundamentalisten die door de woestijn racen. Waar komen ze toch vandaan en wie betaalt het allemaal? In Raqqa komen de warme maaltijden gewoon via Turkije over de grens…’

Het belangrijkste is de solidariteit tussen kunstenaars en burgers in West-Aleppo. Schouder aan schouder wordt er gewerkt, worden verhalen verzameld, beelden vastgelegd. Sommige kunstenaars hebben in hun huis duizenden werken opgeslagen. Aanbiedingen om elders te verblijven stromen binnen, maar: ‘Wij willen hier niet weg. Dat is geen fatalisme maar een kwestie van solidariteit. Wij willen dat onze diverse gemeenschap blijft bestaan. Als je weggaat, geef je de fundamentalisten vrij spel.’

Komend najaar is er opnieuw het fotofestival in Aleppo, voor de derde keer in oorlogstijd. Zo blijft de stad deel uitmaken van het wereldwijde ‘Festival of light’. Een licht in de Syrische duisternis.