Vrede via de derde weg, juist in Syrië – Door Lambrecht Wessels

Home Arabische Revoluties Vrede via de derde weg, juist in Syrië – Door Lambrecht Wessels
Door Lambrecht Wessels

Ga eens werken aan een vreedzame overgang op de lange termijn, bepleit conflictanalist Lambrecht Wessels. Daar heeft de Syrische bevolking het meeste aan.

Het Syrische conflict is in zijn vierde jaar. Noch onderhandelingen, noch ontwikkelingen ter plaatse wijzen er op dat een duurzame oplossing dichterbij komt. Daar zijn drie redenen voor: we laten de vreedzame Syrische oppositie in de kou staan, we sluiten Iran en Rusland uit bij de onderhandelingen en Europa voert geen eigen beleid. Het wordt tijd om voor een derde weg te kiezen, die de vreedzame en/of constructieve oppositie een grotere stem geeft.

Foute vraag
Het debat over Syrië wordt nog steeds gehinderd door een verkeerde voorstelling van zaken: we zouden gedwongen zijn tot een keuze tussen de foute Assad (en dus voor dictatuur) en de gefragmenteerde oppositie, die ook bestaat uit ongewenste elementen als Al Qaida en verwante groepen. We zijn teleurgesteld omdat het ideaal van de democratie na drie jaar nog niet is verwezenlijkt. Alsof dat zomaar even kan, na een decennialange dictatuur en de onderdrukking en verdrijving van progressieve Syriërs voor en na de Koude Oorlog.

Inwoners van het plaatsje Kafranbel, bekend om de politieke boodschappen op spandoeken die ze via facebook zetten.

Inwoners van het plaatsje Kafranbel, bekend om de politieke boodschappen op spandoeken die ze via facebook zetten.

Als de geschiedenis, inclusief de rollen van het Westen en de Sovjet-Unie, te veel buiten beschouwing wordt gelaten, is het heel lastig landen in het Midden Oosten te begrijpen. Dit pleit lokale actoren niet vrij, maar ergerlijk is wel wat ik de Shaggy school of diplomacy noem, naar de popartiest Shaggy die keer op keer op ontrouw wordt betrapt maar bij hoog en laag beweert onschuldig te zijn: It wasn’t me”. Het maakt uit hoe we ons opstellen in een conflict. Syrië en andere conflicten ontstaan niet van de ene dag op de andere en voltrekken zich zeker niet in een vacuüm.

Voor een scenario ten gunste van Assad pleitte Ghassan Dahhan enige tijd geleden in Trouw. Voor een scenario dat de oppositie begunstigt pleiten veel anderen. Maar dat is niet de keuze die we moeten maken. De echte vraag is welke overgangsvorm de (veiligheids)behoeften van alle partijen in het land op termijn dient. En of we ons als Europa daarvoor kunnen inzetten.

ADAM
Traditioneel is in Syrië ADAM aan de macht: de Alawieten, Druzen en Messahenim (volgers van de messias, Christenen dus). Ze vormen samen een kwart van de bevolking en zijn de traditionele machtsbasis van het regime. Gezien de voorgeschiedenis en vervolging van Alawieten is hun greep naar de macht, 45 jaar geleden, behoorlijk verklaarbaar. Maar alhoewel deze groepen niet allemaal, of niet altijd in overgrote meerderheid en niet per se van harte, het regime steunen, zijn velen bang voor een deel van de oppositie. Bang voor een dictatuur van een soennitische moslimmeerderheid, die driekwart van de bevolking uitmaakt. Maar ook dit is geen monolithische groep. En angst voor deze meerderheid is niet voor iedereen reden het regime te steunen. Velen uit de ‘ADAM’ zijn misschien nog banger voor Assad dan voor de oppositie. In de praktijk liggen de scheidslijnen niet zo duidelijk en het is gevaarlijk om te proberen het land uitsluitend langs etnische lijnen te begrijpen.

lambrecht8

Begraafplaats van martelaren in Homs.

Het is belangrijk om in te zien dat ook de ‘meest foute’ kant reële angsten en legitieme behoeften heeft, waaraan in een overgangsfase tegemoet dient te worden gekomen. De oppositie wordt weliswaar op een veel grotere schaal vermoord en verdreven dan de aanhangers van het regime, maar dat betekent niet dat alle eisen van die oppositie (of van een meerderheid daarbinnen) per definitie legitiem zijn. Dat geldt uiteraard wél voor de behoefte om in vrede en veiligheid te leven en politiek te worden vertegenwoordigd. Die behoefte mag niet worden opgeofferd, ook niet om de lieve vrede – lees: behoud van stabiliteit door middel van de Assad-dictatuur – te bewaren.

lambrecht4

Kop van Assad in een straat in Homs

Op termijn moet en kan Assad weg, maar dan wel als onderdeel van een grand bargain. Dat is een stuk beter dan nu een schandelijke aftocht voor te stellen. Bovendien is dat laatste weinig realistisch, gezien de machtsverhoudingen. Het gaat erom het systeem te veranderen, niet om het poppetje te verwijderen. Het is altijd makkelijk om het regime tot één persoon te reduceren, maar dat is weinig zinvol. Of wil iemand berekenen hoeveel burgerdoden het verwijderen van Assad junior als voorwaarde mag kosten? En het vertrek van zijn opvolger? Verlost worden van een dictator is een legitieme wens, maar die eis stond en staat nu vooruitgang in de weg.

lambrecht3

Parade van Hezbollah

Macht
Het regime, vooralsnog gesteund door Hezbollah (sjiieten uit Libanon) en een groot deel van de sjiieten uit Irak en Iran, zit redelijk stevig in het zadel. Het ziet er niet naar uit dat de oppositie het bewind binnenkort op de knieën dwingt. Onderhandelingen van de VS met Iran bieden meer perspectief. Iran voorziet Assad & co van wapens. Rusland geeft politieke steun. Door Teheran een geleidelijke vermindering van sancties in het vooruitzicht te stellen, kan het worden bewogen de steun aan Assad af te bouwen en druk uit te oefenen. Dan komt de steun aan Hezbollah ook op de agenda (Hezbollah’s wapens kwamen veelal van en via Syrië) en moeten beide partijen eieren voor hun geld kiezen.

Vreedzame, constructieve oppositie
Syrië hoeft helemaal niet langs etnische lijnen te worden verdeeld, ook al is dat voor ons in Europa lekker overzichtelijk en kunnen we het land daarmee afdoen als een tweede Joegoslavië. Maar ook voor dát land gold dat een verdeling te voorkomen was geweest. Voor degenen die deze optie nu nog serieus nemen: een opdeling van Syrië is in ieder geval niet realistisch.

lambrecht6

Syrische kindertekening

De progessievere Syrische oppositie zag vanaf het begin in dat militaire escalatie alleen ten goede zou komen aan Assad en andere radicalen. Die vreedzame oppositie, nog steeds aanwezig in wijk- en stadscomités, had aan het begin van de burgeroorlog al een plan voor een transitie in Syrië. Het bijeenhouden van het land en eerlijke vertegenwoordiging van Syriërs van alle gezindten vormden het uitgangspunt. Assad zou uiteraard veel macht moeten overdragen, maar aan de behoeften van alle verschillende groepen zou recht zijn gedaan. De VS, maar ook Europa hebben nagelaten die groepen een goed platform te bieden. En toen Assad zijn geweld opvoerde, hebben de radicalen dat met gelijke munt terugbetaald.

Nu is er een militaire patstelling met veel doden. Voor een langetermijnoplossing is het zaak zowel Iran als Rusland bij de onderhandelingen te blijven betrekken, omdat zij de enigen zijn die druk uit kunnen uitoefenen op Assad. En tot slot zou het handig zijn als Europa, in plaats van drie jaar lang achter een Amerika aan te lopen dat geen oplossing wil of kan bewerkstelligen, zelf proactief een Syrië- en Midden Oosten beleid ontwikkelt.